Belbog‘ — o‘zbek xalqining kiyinish madaniyatida belga o‘rab bog‘lanadigan an’anaviy mato tasmasi bo‘lib, erkaklar libosining muhim unsurlaridan sanaladi. U yaktak yoki chopon ustidan bog‘lanadi, kiyimni tartibga soladi va estetik yaxlitlik beradi. Belbog‘ nafaqat amaliy kamar vazifasini bajargan, balki ijtimoiy mavqe, yosh, marosimiy holat va hududiy mansublikni ham bildirgan. Belga o‘raladigan mato tasmasi turli xalqlarda uchraydi. Turk va ozarbayjon an’analarida “kamar” yoki “kamarband”, eroniy muhitda “kamarband”, yapon madaniyatida “obi”, Yevropa an’analarida esa tantanali “sash” (matoli kamar) mavjud. Markaziy Osiyoda qozoq va qirg‘izlarda ham belni o‘rab bog‘lash urfi keng tarqalgan. Bu o‘xshashliklar belbog‘ning universal amaliy vazifadan kelib chiqqanini, biroq har bir madaniyatda o‘ziga xos estetik va ramziy mazmun kasb etganini ko‘rsatadi. An’anaviy belbog‘ uzun to‘rtburchak matodan tayyorlanadi. O‘lchamlar hududiy an’anaga ko‘ra farqlanadi, lekin odatda bir necha qat qilib buklab, bel atrofida aylantiriladi. Kundalik variantlar bo‘z yoki paxta matodan tikilgan; bayramona va marosimiy belbog‘lar atlas, adras, shoyi yoki baxmaldan tayyorlangan. Zardo‘zi yoki ipak kashta bilan bezatilgan turlari tantanali kiyinishga xos bo‘lgan. Rang tanlovi yosh va vaziyatga bog‘liq: yorqin atlas va adras yoshlar orasida ommalashgan; oq yoki och ranglar keksalar tomonidan afzal ko‘rilgan. Uni O‘zbekistonning turli hududlarida chorsi, qiyiq, qiyiqcha, belqars deb ham atashadi.

Tarixi
“Belbog‘” so‘zi “bel” va “bog‘” (bog‘lash) komponentlaridan tuzilgan. Qadimgi turkiy manbalarda “belbag‘”, “qur”, “qurshag‘”, “kamarband” kabi atamalar uchraydi. Bu terminlar belni o‘rab turuvchi mato yoki tasma qadimdan mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Belbog‘ XI asr tilida qur, qurshag‘ so‘zlari bilan ifodalangan. Qurshag‘ – qurshamoq (o‘ramoq) fe’lidan olingan bo‘lib, "Devonu lug‘atit turk"da bu so‘z (قرشاغ) qurshag‘ shaklida beriladi va belbog‘, bog‘, o‘rama tarzida izohlanadi. Mazkur so‘z o‘tov ustidan aylantirib bog‘lanadigan jiyak, o‘tov jiyagi, arqoni kabi ma’nolarda ham ishlatilgan. Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turkiy muhitda bel qismi mustahkam bog‘lanishi amaliy zarurat bo‘lgan: sovuqdan himoya, kiyimni mahkamlash va buyumlarni olib yurish imkonini bergan. Belbog‘ni diagonal buklab bir necha marotaba bel atrofida aylantirish eng keng tarqalgan usuldir. Ayrim hududlarda uchlari yon tomonga tushirib qo‘yiladi, ba’zida tugun bilan mahkamlanadi. Ikki belbog‘ni birga bog‘lash ham uchraydi. Amaliy jihatdan belbog‘:
• kiyimni mahkamlash,
• belni issiq tutish,
• hamyon, pichoq yoki mayda buyumlarni qistirib yurish,
• safarda sochiq yoki dasturxon o‘rnida foydalanish imkonini bergan.
Belbog‘lar parang, atlas, adras, parcha, bo‘z, chit, satin, beqasam kabi matolarning biridan 1/110 o‘lchamda qirqib olinadi va chetlari bukiladi. Avval matoga tikiladigan kashta gullarining chizmasi tayyorlab olinadi. Matoning chetilaridan 5 sm atrofida joy qoldirib, bir tomondan ikkinchi tomonga qaratib kashta tikiladi. Kashtalar yo‘rma, sug‘ urma, kungara kashtalar usulida tikiladi. Kungara kashtaning yolg‘on kungara, chin kungara turlari mavjud. Hozirgi kunda belbog‘ kashtalarini popopda tikish ham mavjud.

Hududiy turlar
Farg‘ona vodiysi. Atlas va adrasdan tikilgan rang-barang belbog‘lar mashhur. “Qiyiqcha” deb ataladigan uzun va nozik variantlar yaktak ustidan nafis o‘raladi. Ranglarning jo‘shqinligi yoshlar kiyinishiga xos. Qiyiq nomi belbog‘ uchun belgilangan gazlamani uchma-uch keltirib buklab, qiyib yasalish xususiyatini ifodalaydi va u qiymoq fe’lidan olingan. Bu nom Farg‘ona vodiysi, Toshkent va uning atrofida yashovchi o‘zbeklar nutqida uchraydi. Uning kichkina turi qiyiqcha. Ba’zan ikki belbog‘li gazlamani o‘rtasidan bo‘lmay turib tikadilar va bunday shakl qo‘sh qiyiq-qo‘sha qiyiq deyiladi. Qars (belqars) nomi Samarqand va uning atrofida yashovchi o‘zbeklar tiliga oiddir.

Toshkent. Sidirg‘a yoki chiziqli paxta matodan tayyorlangan amaliy belbog‘lar keng tarqalgan. Kundalik hayotda qulayligi bilan ajralib turadi; rang uyg‘unligi kiyim bilan moslashtiriladi.

Buxoro. Zardo‘zi kashtali kamarbandlar tantanali marosimlarga xos. Zarli ip bilan ishlangan naqshlar obro‘ va boylik timsoli sifatida talqin qilingan. Saroy muhitida baxmal asos keng qo‘llangan.

Samarqand va Urgut. Naqshli, ammo muvozanatli rang kompozitsiyasiga ega belbog‘lar uchraydi; gardish va tugun uslubida mahkamlash odatiy. Vobkentda ro‘pakcha, tojiklar bilan aralash yashovchi ayrim o‘zbeklar, masalan, Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryoda miyonband, ro‘pakcha deb yuritiladi.

Qashqadaryo va Surxondaryo. Keng, mustahkam paxta matodan tikilgan belbog‘lar jismoniy mehnat bilan shug‘ullangan erkaklar orasida ommalashgan. Qalin o‘ralishi belni issiq tutishga xizmat qilgan. Qashqadaryo vohasining ayrim tumanlarida belbog‘ bilan belqarsning ma’lum farqli jihatlari ham bo‘lgan. Jumladan, Yakkabog‘ va Dehqonobod tumanlarida erkaklarning bellariga bog‘laydigan oddiy va kashtalanmagan mato bo‘lagi belbog‘ deb, chiroyli kashtalar bilan bezatilgan qimmatbaho mato bo‘lagi esa belqars deb nomlanadi.

Etnografik ahamiyati
Belbog‘ kiyinish madaniyatida milliy o‘ziga xoslik belgisi bo‘lib xizmat qilgan: uning rangi, materiali va bezagi egasining yoshini, marosimiy holatini yoki hududiy mansubligini anglatishi mumkin. To‘y marosimida kuyovni belbog‘ bilan bog‘lash erkaklik va mas’uliyat timsoli sifatida talqin qilingan; kelin sepida kashtali belbog‘lar bo‘lishi urf bo‘lgan. Ustoz-shogird an’anasida shogirdni belbog‘ bilan bog‘lash hunar egasi sifatida tan olinganini bildirgan. Ayrim hududlarda motam paytida rang tanloviga e’tibor berilgan. Erkaklarning belbog‘ bog‘lab yurishi o‘ziga xos ramziy ma’noni ham anglatgan. Jumladan, bo‘yinga osilib, uchlari ko‘krakka tushirilgan belbog‘ o‘ziga xos g‘am-qayg‘uni va bu behalovat dunyodan voz kechishni anglatgan. Toshkent shahri va Toshkent vohasida belbog‘ bog‘lash azadorlik ramzi hisoblangan. Qolaversa, qadimda belni bog‘lash qandaydir xizmatga, harakatga tayyorlikni ham bildirgan. Jumladan, Bolaliktepadagi devoriy suratlardan birida belini bog‘lagan erkak qandaydir marosimni o‘tkazayotgani tasvirlangan. Qashqadaryo vohasida motam marosimida agar erkak kishi vafot etsa, tobut ustiga to‘n va belqars yopilgan.

Belbog‘ kiyim kompozitsiyasida markaziy vizual chiziqni hosil qilib, yaktak va chopon rangini “yig‘adi”, umumiy ko‘rinishni muvozanatlashtiradi. Shu bois u oddiy kamar emas, balki estetik va ramziy yuklama tashuvchi madaniy belgi hisoblanadi.

Bugun belbog‘ kundalik kiyinishda kamroq qo‘llansa-da, milliy bayramlar, folklor jamoalari va sahna liboslarida faol ishlatiladi. Dizaynerlar atlas va adrasni minimalistik kiyimlar bilan uyg‘unlashtirib, belbog‘ni zamonaviy aksessuarga aylantirmoqda. Hunarmandchilik markazlarida kashtali variantlar suvenir sifatida ham tayyorlanadi.

Manbalar:

1. Otamurodov O. Kiyim turlari va ularning kelib chiqishi haqida. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2022, 1 (13), 164-166.

2. Sadikova N. O‘zbek milliy kiyimlari: XIX–XX asrlar. – Toshkent, 2006.

3. Xasanbayeva G. K., Chursina V.A. Kostum tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.

4. Rahmatullayeva D., Xodjayeva I, Ataxanova G‘. Libos tarixi. – Toshkent: Sano-standart, 2015.