Choʻgirma (ba’zi manbalarda charma) — o‘zbek xalqining an’anaviy erkaklar bosh kiyimi bo‘lib, asosan Xorazm vohasida shakllangan va keng tarqalgan mo‘ynali telpak turidir. U qo‘y yoki qo‘zi terisidan tikilib, iqlim sharoitiga moslashganligi, mustahkamligi va ko‘p funksiyaliligi bilan ajralib turadi. Cho‘girma erkaklar kiyinish madaniyatida nafaqat amaliy ahamiyati jihatidan, balki ijtimoiy farqlanish, estetik qarash va hududiy o‘zlikni ifodalovchi muhim unsur sifatida ham qadrlangan.

Cho‘girma shakli va ishlanishiga qarab bir necha asosiy ko‘rinishga ega. To‘galak cho‘girma ixcham va zich tuzilishi bilan ajralib turadi hamda nisbatan nufuzli qatlam orasida keng tarqalgan. Sherozi cho‘girma kalta junli va sipo ko‘rinishga ega bo‘lib, kundalik foydalanishda qulay hisoblangan. Silkma cho‘girma esa uzun junli, hajman kattaroq va oddiy aholi orasida keng ishlatilgan variant bo‘lib, iqlim sharoitiga maksimal moslashganligi bilan ajraladi.

Bugungi kunda cho‘girma kundalik kiyim sifatida kamroq qo‘llanadi, biroq u milliy meros va madaniy ramz sifatida ahamiyatini saqlab qolgan. Xorazmda hunarmandlar tomonidan ishlab chiqarilib, sayyohlik muhitida keng namoyish etilmoqda. Sahna san’ati, folklor tadbirlari va milliy liboslar tarkibida cho‘girma erkak obrazining ajralmas elementi sifatida qo‘llanmoqda.

Tarixi

“Cho‘girma” atamasi turkiy til qatlamiga mansub bo‘lib, boshni o‘rab turuvchi, qoplovchi buyum ma’nosi bilan bog‘liq semantik asosga ega deb qaraladi. So‘zning aniq etimologik talqini turli manbalarda turlicha izohlanadi, biroq uning shakl va vazifasiga mos ravishda boshni to‘liq qamrab oluvchi kiyim ma’nosini anglatishi umumiy qabul qilingan.

Cho‘girmaning paydo bo‘lishi qadimgi Xorazm madaniy muhitiga borib taqaladi. Arxeologik va etnografik kuzatishlar bu turdagi bosh kiyimlar miloddan avvalgi davrlardayoq mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Keyingi davrlarda, ayniqsa Xiva xonligi davrida, cho‘girma erkaklar libosining ajralmas qismiga aylangan va uning shakli hamda ishlanish darajasi muayyan ijtimoiy me’yorlar bilan tartibga solingan.

XIX–XX asr boshlarida cho‘girma keng omma orasida ommalashgan bo‘lsa-da, uning ayrim ko‘rinishlari yuqori tabaqa vakillari, ruhoniylar yoki obro‘li shaxslar bilan bog‘langan. Shu davrda cho‘girma orqali insonning jamiyatdagi o‘rni, moddiy ahvoli va hatto kasbiga oid ma’lumotni anglash mumkin bo‘lgan.

Tuzilishi va tayyorlanishi

Cho‘girma tabiiy xomashyodan, ya’ni asosan qo‘y yoki qo‘zi terisidan tayyorlanadi. Ishlab chiqarish jarayoni bir necha muhim bosqichlarni o‘z ichiga oladi: terini tanlash, uni tozalash va yumshatish, shaklga moslab bichish hamda qo‘l mehnati asosida tikish. Har bir bosqich ustaning tajribasi va mahoratini talab qiladi.

Shaklan cho‘girma dumaloq yoki silindrsimon ko‘rinishda bo‘ladi. Ichki qismi yumshoq va issiqlikni ushlab turuvchi qatlamdan iborat, tashqi tomoni esa zich mo‘yna bilan qoplangan. Bunday tuzilma bosh atrofida izolyatsion muhit hosil qilib, tashqi haroratning keskin o‘zgarishlarini muvozanatlashtiradi. Rang jihatidan qora, qo‘ng‘ir va sheroziy tuslar ustun bo‘lib, ular uzoq muddatli foydalanish va amaliy qulaylikni ta’minlaydi.

Cho‘girma tayyorlash bilan shug‘ullanuvchi ustalar telpakchi yoki cho‘girmado‘z deb atalgan. O‘tgan asrda Xorazmda bu kasb bilan oltmishga yaqin usta shug‘ullangan bo‘lib, har biri o‘ziga xos uslubga ega bo‘lgan. Hunar ustoz-shogird an’anasi asosida rivojlanib, avloddan-avlodga o‘tgan.

Hozirgi vaqtda bu an’ana Xiva shahrida davom etmoqda. Abdirimboy ustaning avlodlari — Azimboy, Maqsudbek, Maratbek, Baxromjon, Hurmatbek, Shokirbek, Pirnazarboy, Ergashbek, Muhammadjon, Komiljon va ularning keyingi avlodlari telpakchilikni davom ettirib, o‘z ustaxonalarida shogirdlar tayyorlamoqda. Bu jarayon hunarmandchilikning uzluksizligini ta’minlaydi.

Amaliy jihati
Cho‘girma tabiiy muhitga moslashgan bosh kiyim sifatida yuqori darajada funksionallikka ega. U yozda boshni quyosh ta’siridan himoya qilib, ichki salqinlikni saqlaydi, qishda esa sovuq va shamol ta’sirini kamaytiradi. Xorazm hududining changli muhitida u nafas yo‘llari va ko‘zlarni tashqi ta’sirlardan himoya qilishda ham muhim rol o‘ynagan.

Cho‘girmaning yana bir xususiyati uning ko‘p funksiyaliligidir. Safar vaqtida u yostiq vazifasini bajarishi, dam olish paytida qulaylik yaratishi mumkin. Uning shaklini tezda tiklash imkoniyati esa uni uzoq yo‘l va safar sharoitida ayniqsa qulay qilgan.

Cho‘girma o‘zbek erkaklari kiyinish tizimida boshqa liboslar bilan uyg‘un holda qo‘llanilgan. U ko‘pincha chopon va belbog‘ bilan birga kiyilib, an’anaviy erkak obrazining to‘liq ko‘rinishini shakllantirgan. Bu uyg‘unlik nafaqat tashqi ko‘rinishni, balki jamiyatda qabul qilingan estetik va ijtimoiy me’yorlarni ham ifodalagan.

Manbalar:

1. Abduraxmonov F. O‘zbek xalqi va uning shakllanishi haqida. – Toshkent, 1999.

2. Bo‘riev O. O‘zbek xalki boqiy qadriyatlari. - Qarshi: Nasaf, 2005. 41.

3. Bo‘riev O. O‘zbeklar: etnik tarixi va etnomadaniy jarayonlar. - Samarkand, 2008.