Tillaqosh — o‘zbek ayollarining an’anaviy kiyinish madaniyatida peshona qismiga taqiladigan, murakkab tuzilmali zargarlik buyumi. U, ayniqsa, kelinlik libosida yuz va boshning markaziy bezagi sifatida namoyon bo‘ladi: qosh chizig‘i bo‘ylab yoyilib, osma elementlari bilan peshona va chakka sohasini bezaydi, yuz ifodasini shakllantiradi. Tillaqosh estetik vazifa bilan cheklanmaydi, balki u marosimiy, ijtimoiy va ramziy ma’nolarni birlashtirgan ko‘p qatlamli madaniy hodisadir. Tillaqosh bir qarashda yaxlit ko‘rinsa-da, u o‘zaro muvofiqlashtirilgan bir necha bo‘laklardan tuziladi:

• Asosiy yoy (qosh chizig‘i) — kumush (ko‘pincha oltin suvi bilan qoplangan) plastinkadan ishlanadi; shakl peshona chizig‘ini takrorlaydi.
• Markaziy qism — kompozitsiyaning markaziy urg‘usi; yirik tosh yoki emal bezagi bilan ajratiladi.
• Yuqori qism (toj/panjara) — uzviy yoki kesma naqshlar orqali yengil hajm beradi, butun shaklni yuqoridan muvozanatlashtiradi.
• Osma elementlar — zanjircha, yaproqcha, tangacha va munchoqlar pastga tushadi, harakat paytida mayin tebranib, obrazga jilo beradi.
• Mahkamlovchi tizim — yon zanjirlar va ilgaklar yordamida bosh kiyimga biriktiriladi.

Ushbu tuzilma tillaqoshni nafaqat bezak, balki dinamik kompozitsiya sifatida namoyon etadi. Ya’ni u harakat bilan “jonlanadi”, yuz chiziqlarini yanada ifodali qiladi. Tillaqoshlar asosan kumush yoki misdan tayyorlanadi; qimmatbaho namunalarida oltin yoki oltin suvi bilan qoplash qo‘llanadi. Bezaklarda ishlatilgan toshlar estetik vazifa bajarishi bilan birga ramziy ma’noga ham ega:

• Feruza — osmon va poklik timsoli, yomon ko‘zdan himoya qiluvchi tosh sifatida qadrlangan.
• La‘l (qizil tosh) — hayotiy kuch, baraka va quvonch belgisi.
• Marvarid — poklik, nazokat va ayollik ifodasi.
• Rangli shisha va emal — iqtisodiyroq variantlarda bezak va rang kontrasti uchun.

Toshlarning rang uyg‘unligi (ko‘k–qizil–oq) kompozitsiyada muvozanat yaratadi va yuz rangini yanada ochadi.

Tarixi

Bu nom ikki so‘zning qo‘shilishidan tuzilgan qo‘shma so‘z: tilla (oltin) va qosh (yoyilgan qosh shakli). Nom bevosita buyumning pastki qismiga — yoyilgan qoshga o‘xshash chiziqqa ishora qiladi. San’atshunoslik talqinlarida bu yoy ba’zan qush qanotiga qiyoslanadi; qanot obrazi qadimiy tasavvurlarda himoya va baraka bilan bog‘langan. Shu bois tillaqosh shakli bezakdan tashqari ramziy yuklamaga ham ega. Peshona taqinchoqlari Markaziy Osiyoda qadimdan mavjud bo‘lib, tillaqosh ularning eng mukammal shakllaridan biri sifatida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida keng yoyilgan. Bu davrda u, ayniqsa, shaharlashgan markazlarda — Buxoro, Samarqand, Farg‘ona vodiysi hunarmandchilik muhitida — yuksak darajada ishlangan. Zargarlik maktablari kumushni asosiy material sifatida qo‘llab, unga oltin suvi yuritish, filigraan (sim bilan nozik to‘r hosil qilish), o‘ymakorlik va tosh o‘rnatish usullarini mukammallashtirgan. Tillaqoshning marosimiy mavqei kuchli bo‘lib, u ko‘pincha kelin sarposiga kiritilgan va avloddan-avlodga o‘tgan meros sifatida qadrlangan.

Hududiy turlar

Tillaqosh o‘zbek ayollarining kiyinish madaniyatida peshona qismiga taqiladigan, kompozitsion jihatdan murakkab va estetik jihatdan markaziy o‘rin tutuvchi zargarlik buyumi bo‘lib, uning hududiy variantlari xalqning tarixiy-estetik tafakkurini aniq aks ettiradi. Bu taqinchoq yagona shaklda mavjud emas, balki zargarlik maktablari, mahalliy ustalar an’analari va iqtisodiy-madaniy sharoitlar ta’sirida turli ko‘rinishlarda rivojlangan. Shu bois tillaqoshni tushunish uchun uni hududiy maktablar kesimida ko‘rish zarur.

Buxoro hududi tillaqoshning eng murakkab va hashamatli variantlari shakllangan markazlardan biri hisoblanadi. Bu yerda zargarlik san’ati saroy darajasida rivojlanganligi sababli, tillaqoshlar ko‘p qatlamli, zich bezakli va filigraan texnikasi asosida ishlangan. Kumush asos oltin suvi bilan qoplanib, ustiga firoza, la’l va boshqa toshlar o‘rnatilgan. Kompozitsiya kengaytirilgan bo‘lib, ba’zan peshona chizig‘idan yuqoriga chiqib, deyarli tojga yaqin shakl hosil qiladi. Buxoro variantlarida bezaklarning zichligi va simmetriyasi ustuvor bo‘lib, bu ularning marosimiy hashamatini kuchaytiradi.

Samarqand hududida tillaqoshlar birmuncha sipo va muvozanatli kompozitsiya bilan ajralib turadi. Bu yerda ortiqcha bezakdan ko‘ra shaklning aniqligi va ritmik tuzilish muhim hisoblanadi. Osma elementlar soni me’yoriy bo‘lib, kompozitsiya haddan tashqari og‘irlashtirilmaydi. Samarqand an’anasining o‘ziga xos jihati shundaki, ayrim tillaqoshlar alohida taqinchoq sifatida emas, balki baxmal yoki boshqa mato asosga tikilgan holda, turli rangli patlar bilan bosh kiyimning tarkibiy qismi sifatida ishlatilgan. Bu esa bezakning umumiy libos bilan uyg‘unlashuvini ta’minlagan.

Farg‘ona vodiysi hududida tillaqoshlar rang-barangligi va dekorativligi bilan ajralib turadi. Qo‘qon, Marg‘ilon va Namangan zargarlik markazlarida ishlab chiqarilgan variantlarda feruza, rangli shisha va boshqa yorqin toshlar keng qo‘llanadi. Naqshlarda o‘simliksimon elementlar ustun bo‘lib, umumiy kompozitsiya erkinroq va nafisroq ko‘rinadi. Bu hudud tillaqoshlari nisbatan yengil bo‘lib, harakatda oson tebranadigan osma elementlarga ega, bu esa bezakka jonlilik beradi.

Toshkent va unga tutash hududlarda tillaqoshlar ko‘proq soddalashtirilgan shaklda uchraydi. Bu yerda bezak darajasi kamroq, kompozitsiya aniq va ixcham bo‘ladi. Metall ishlovi sodda, geometrik elementlar ustun. Bu variantlar ko‘pincha kundalik va marosimiy kiyinish o‘rtasidagi o‘tish shakli sifatida qaraladi.

Xorazm hududida esa klassik tillaqosh kamroq uchrasa-da, unga yaqin funksiyadagi bosh bezaklari mavjud. Bu yerda kompozitsiya kengroq yoyilgan, osma elementlar ko‘proq va geometrik shakllar ustun. Ayrim hollarda bu bezaklar tillaqoshdan ko‘ra butun bosh kiyim tizimining bir qismi sifatida qaraladi, ya’ni u mustaqil buyum emas, balki umumiy bezak majmuasining elementi hisoblanadi.

Janubiy hududlar, xususan Surxondaryo va tog‘li vohalarda esa tillaqoshning soddaroq, yirikroq shakllari uchraydi. Bu variantlarda bezaklar kamroq, lekin shakl aniq va ifodali bo‘ladi. Material sifatida ko‘pincha mavjud resurslardan foydalanilgan, bu esa bezakning umumiy ko‘rinishiga ham ta’sir qilgan.

Hududiy tafovutlarning shakllanishi bir qator omillar bilan bog‘liq. Avvalo, zargarlik maktablari va ustalar an’analari har bir hududda o‘ziga xos estetik qarashlarni shakllantirgan. Savdo yo‘llarining rivojlanganligi, ayniqsa Buxoro kabi markazlarda, qimmatbaho materiallardan keng foydalanishga imkon bergan. Farg‘onada esa rang va bezak erkinligi ustun bo‘lgan. Mahalliy urf-odatlar, iqlim va turmush tarzi ham tillaqosh shakliga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.

Etnografik ahamiyati

Tillaqosh kiyinish jarayonida alohida, mustaqil taqinchoq sifatida emas, balki bosh kiyim bilan uzviy bog‘liq holda qo‘llanadi. U odatda taqiya, boshband yoki maxsus kelin bosh kiyimiga mahkamlanadi va peshona chizig‘i bo‘ylab ochiq holda joylashtiriladi. Kiyinishda qatlamlilik muhim: boshga o‘ralgan ro‘mol yoki boshqa mato tillaqoshni yopib qo‘ymaydi, aksincha, uning fonini tashkil etadi. Ayrim hollarda tillaqosh ro‘mol ustidan peshona markaziga chiqarib taqilsa, ba’zan ichki boshbandga mustahkamlanib, ustki mato bilan uyg‘un kompozitsiya hosil qiladi. Har qanday variantda ham asosiy tamoyil o‘zgarmaydi — tillaqosh peshonada markaziy va ko‘rinadigan bezak sifatida saqlanadi, chunki uning estetik vazifasi aynan shu ochiq joylashuv orqali namoyon bo‘ladi.

Tillaqosh ko‘pincha boshqa zargarlik buyumlari bilan birgalikda yaxlit bezak tizimini tashkil etadi. Bu tizimda har bir element o‘z funksiyasiga ega bo‘lib, umumiy kompozitsiyani muvozanatlashtiradi. Tillaqosh peshonada asosiy vizual markazni belgilaydi, ziraklar yuzning yon chiziqlarini davom ettirib, chakka va yonoq sohasini bezaydi, zebigardon esa ko‘krak qismida kompozitsiyaning og‘irlik markazini hosil qiladi. Marjon bu ikki darajani — yuqori va pastki bezak qatlamlarini — o‘zaro bog‘lovchi o‘tish elementi sifatida xizmat qiladi. Ushbu majmuada metall turi, toshlar ranglari va naqsh uslubi bir-biriga mos holda tanlanadi, natijada alohida buyumlar yig‘indisi emas, balki yagona estetik tizim vujudga keladi. Bunday uyg‘unlik ayol obraziga yaxlitlik, muvozanat va boylik baxsh etadi.

Etnografik nuqtayi nazardan tillaqosh bir necha mazmuniy qatlamni o‘zida mujassam etadi. U avvalo kelinlik libosining muhim belgisi bo‘lib, to‘y marosimida ayolning yangi ijtimoiy maqomini bildiradi. Shu bilan birga, ishlatilgan material va bezak darajasi oilaning iqtisodiy imkoniyatini ko‘rsatgan. Tillaqoshga nisbatan himoya talqini ham mavjud bo‘lib, peshona qadimiy tasavvurlarda ochiq va nozik nuqta sifatida qaralganligi sababli uni bezash orqali yomon ko‘zdan saqlanish g‘oyasi shakllangan. Bular bilan bir qatorda, tillaqosh estetik idealni ifodalab, yuz chizig‘ini ajratib ko‘rsatadi va ayol go‘zalligini kuchaytiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi.

Zamonaviy davrda tillaqosh kundalik kiyinishdan deyarli chiqib ketgan bo‘lsa-da, u marosimiy muhitda o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. To‘y liboslarida, sahna kostyumlarida va milliy moda kolleksiyalarida u faol qo‘llanadi. Hozirgi hunarmandlar an’anaviy shaklni saqlagan holda buyumni yengillashtirishga intilmoqda: metall qatlami yupqaroq ishlanadi, osma elementlar qisqartiriladi, umumiy hajm ixchamlashtiriladi. Shu bilan birga, dizayn soddalashtiriladi va zamonaviy materiallar — sun’iy toshlar yoki yangi qotishmalar qo‘llanadi. Biroq an’anaviy kumush asos, filigraan ishlovi va firoza hamda la’l ranglar uyg‘unligi hanuz qadrlanadi va tillaqoshning tarixiy-estetik qiyofasini belgilab berishda davom etadi.

Manbalar:

1. Otamurodov O. Kiyim turlari va ularning kelib chiqishi haqida. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2022, 1 (13), 164-166.

2. Sadikova N. O‘zbek milliy kiyimlari: XIX–XX asrlar. – Toshkent, 2006.

3. Xasanbayeva G. K., Chursina V.A. Kostum tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.

4. Rahmatullayeva D., Xodjayeva I, Ataxanova G‘. Libos tarixi. – Toshkent: Sano-standart, 2015.