Holvaytar o‘zbek milliy oshxonasiga mansub qadimiy shirinlik bo‘lib, bug‘doy uni, yog‘ va shakar asosida tayyorlanadi. Taom quyuq, yarim suyuq yoki yumshoq massa holatida bo‘ladi va iliq holda iste’mol qilinadi. Uning ta’mi qovurilgan unning o‘ziga xos hidi va shakar siropining shirinligi bilan uyg‘unlashadi. Holvaytar ko‘proq uy sharoitida tayyorlanadigan, tez pishadigan va to‘yimli shirinlik sifatida qadrlanadi. Holvaytar o‘zbek oshxonasining eng qadimiy shirinliklaridan biri bo‘lib, uning shakllanishi don mahsulotlari va yog‘dan foydalanish an’analari bilan bevosita bog‘liq. Bug‘doy yetishtirish rivojlangan hududlarda un asosidagi taomlar keng tarqalgan bo‘lsa, chorvachilik rivojlangan joylarda yog‘ mahsulotlari asosiy oziq-ovqat manbai bo‘lgan. Shu ikki omil uyg‘unlashib, holvaytar kabi sodda, ammo to‘yimli taomlarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Shakar keng iste’mol qilina boshlagan davrda holvaytar shirinlik sifatida shakllanib, asta-sekin marosim va kundalik dasturxonning ajralmas qismiga aylangan. U ayniqsa sovuq fasllarda va jismoniy mehnatdan keyin iste’mol qilingan.

Holvaytar o‘zbek oshxonasida sodda mahsulotlardan tayyorlanadigan, ammo chuqur an’anaviy ildizlarga ega taom sifatida qaraladi. U ko‘pincha uy sharoitida tez tayyorlanadigan shirinlik bo‘lib, mehmon kutishda ham ishlatilgan. Ayrim hududlarda u bolalar uchun quvvat beruvchi ovqat sifatida ham pishirilgan.

Tarixi

“Holvaytar” atamasi murakkab tarkibli so‘z bo‘lib, uning ildizi arabcha “halva” so‘ziga borib taqaladi. “Halva” so‘zi umumiy ma’noda “shirinlik” degan tushunchani bildiradi. Keyinchalik bu so‘z tojik tilida “halvo” shaklida qo‘llangan. Ushbu asosga tojik tilidagi “tar” sifati qo‘shilgan bo‘lib, u “suyuq” yoki “nam” ma’nosini anglatadi. Natijada “halvo tar” birikmasi yuzaga kelgan bo‘lib, u “suyuq halva” degan ma’noni bildirgan.

Bu birikma o‘zbek tiliga fonetik o‘zgarishlar orqali “holvaytar” shaklida o‘tgan. Shu tariqa atama taomning mohiyatini, ya’ni qovurilgan un va yog‘ asosida tayyorlanib, ustiga shakar eritmasi qo‘shiladigan suyuqroq shirinlik ekanini ifodalaydi.

Holvaytarning foydali jihatlari

Holvaytar yuqori kaloriyali taom bo‘lib, organizmni tez energiya bilan ta’minlaydi. Un tarkibidagi murakkab uglevodlar uzoqroq vaqt davomida quvvat beradi, yog‘ esa to‘yimlilikni oshiradi. Shakar esa tez hazm bo‘ladigan energiya manbai hisoblanadi.

Taom iliq holda iste’mol qilinganda hazm qilish osonlashadi va organizmni isituvchi ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli u sovuq ob-havoda ayniqsa qadrlangan. Biroq yog‘ va shakar miqdori yuqori bo‘lgani uchun uni me’yorida iste’mol qilish tavsiya etiladi.

Tayyorlanish usuli

Holvaytar tayyorlashda asosiy bosqich unni yog‘da qovurish hisoblanadi. Un asta-sekin qizdirilib, rangini o‘zgartiradi va o‘ziga xos xushbo‘y hid chiqaradi. Bu jarayon taomning yakuniy ta’mini belgilaydi. Keyingi bosqichda shakar eritmasi qo‘shilib, massa tezda bir xil konsistensiyaga keladi.

Taomning sifati unning qovurilish darajasi va siropning to‘g‘ri nisbatiga bog‘liq. Juda suyuq bo‘lsa, massa birikmaydi, ortiqcha qalin bo‘lsa esa qotib qoladi.

Holvaytar tayyorlash jarayoni qozonda yog‘ni qizdirishdan boshlanadi. Qizigan yog‘ga bug‘doy uni solinib, past olovda uzluksiz aralashtiriladi. Un asta-sekin och jigarrang tusga kiradi va xushbo‘y hid chiqaradi. Shu paytda alohida tayyorlangan shakar eritmasi ehtiyotkorlik bilan qo‘shiladi. Aralashtirish davom ettiriladi va massa tez orada quyuqlashib, silliq holga keladi. Tayyor taom iliq holda dasturxonga tortiladi.

Holvaytarning tayyorlanish jarayoni:

Manbalar:

1. Jabborov I. O‘zbeklar: turmush tarzi va madaniyat. – Toshkent, O‘qituvchi, 2003. – 208 b.

2. Bo‘riyev O, Ochilov A. Qashqadaryo vohasi etnomadaniy qadriyatlari. Toshkent: Yanginashr, 2013.

3. Xudoyshukurov T., Mahmudov O., Ubaydullaev R. O‘zbek milliy taomlari. – Toshkent, 1995.

4. Ganiyev X. Uzbekskaya kukhnya. Vostochnyy pir s Hakimom Ganievym. – Toshkent, 2018, 67-bet.