Moshkichiri — Oʻzbekiston milliy oshxonasi tarkibidagi qadimiy va ommabop quyuq taomlardan biridir. Taomning nomi ikki qismdan: dukkakli oʻsimlikning yumaloq, toʻq yashil rangli doni ma’nosini anglatuvchi tojikcha mosh va mosh bilan guruchdan tayyorlanadigan quyuq ovqat ma’nosidagi oʻzbekcha kichiri otlaridan tuzilgan boʻlib, aynan shu aralash taomni bildiradi. Tilshunoslik manbalarida ushbu birlikning semantik doirasi yanada kengligi qayd etiladi: moshkichiri so‘zi ayrim hollarda oq-qora aralash ma’nosini ham anglatadi va masalan, “moshkichiri soqol” birikmasi tarkibida tashqi ko‘rinish yoki rang-baranglikni ifodalovchi sifat vazifasida qo‘llanishi mumkin. Mazkur taomning asosiy tarkibi mosh, guruch, sabzi, piyoz, ziravorlar hamda ayrim hududlarda qo‘y yoki mol go‘shtidan iborat bo‘lsa-da, u turli variantlarda, ya’ni go‘shtli, vegetariancha yoki faqat mosh-guruchli soddalashtirilgan shakllarda ham tayyorlanadi. Moshkichiri o‘zining to‘yimliligi, hazmga yengilligi, iliq texnologik xususiyatlari tufayli kundalik ovqat sifatida ham, gastro-madaniyatning muhim qismi sifatida ham qadrlanadi. Taomning qaynab pishish jarayonida mosh donlarining yorilishi, guruch bilan uyg‘unlashib bir hil massaga aylanishi natijasida u o‘ziga xos quyuq, shifobaxsh sho‘rvaga o‘xshash konsistensiyani hosil qiladi. Moshkichiri tarkibidagi masalliqlarning muvozanati uni ovqatlanish nuqtayi nazaridan ham boy va kunning sovuq fasllarida tanani quvvatlantiruvchi taomlar qatoriga kiritadi. Shu jihatdan moshkichiri oʻzbek xalqining kundalik hayotida, oshxona an’analarida va mehmondo‘stlik marosimlarida o‘ziga xos o‘rin tutadi.

Tarixi
Moshkichirining tarixi Markaziy Osiyo hududida dukkakli o‘simliklar ekilishi va iste’moli tarixi bilan chambarchas bog‘liq. Mosh — qadimdan Xorazm, So‘g‘diyonaning sug‘orma dehqonchilik hududlarida yetishtirilgan eng qadimiy ekinlardan biri bo‘lib, manbalarda uning miloddan avvalgi davrlardayoq qo‘llanganligi qayd etiladi. Bunday sharoitda mosh bilan guruchning birga ishlatilishi Markaziy Osiyo xalqlarida ham energetik, ham iqtisodiy jihatdan qulay bo‘lgan aralash ovqatlar paydo bo‘lishiga olib kelgan. Moshkichirining eng qadimgi shakllari ehtimol sho‘rva ko‘rinishida, ya’ni moshni sabzavot yoki yog‘da to‘g‘rilangan piyoz bilan qaynatish asosida paydo bo‘lgan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan guruch qo‘shilishi taomga quyuqlik, to‘yimlilik va yangi gastronomik xususiyatlar bergan.
Hududiy tarqalishiga ko‘ra moshkichiri O‘zbekistonning deyarli barcha viloyatlarida uchraydi, biroq har hudud o‘zining alohida variantini shakllantirgan. Masalan, Farg‘ona vodiysida taom ko‘proq yog‘li va sabzavotli, Samarqand va Buxoro hududlarida esa go‘shtli yoki yengilroq vegetarian variantlari keng tarqalgan. Surxondaryo va Qashqadaryoda kartoshka qo‘shib tayyorlash odatiy hol, shimoliy hududlarda esa moshni alohida qaynatib, suvi to‘kilgach asosiy taomga qo‘shish orqali uning rangini tiniqroq qilish an’anasi mavjud. Shuningdek, Tojikistonning Sug‘d viloyati, Afg‘onistonning shimoliy hududlari, Qozog‘istonning janubiy o‘lkalarida ham moshkichiriga o‘xshash taomlar uchraydi, ammo ularning masallig‘i yoki tayyorlash texnikasi farq qilishi mumkin.
Moshkichiri tarixan qish oylarida eng ko‘p tayyorlangan taomlardan bo‘lgan. Sababi — mosh va guruchning yil davomida yaxshi saqlanishi, sovuq mavsumda organizm uchun muhim bo‘lgan issiqlik berish xususiyatlari va masalliqlarning nisbatan arzonligi. Bundan tashqari, taomning quyuqligi, uzoq vaqt to‘yimlilik berishi, oson tayyorlanishi uni chorvadorlar, dehqonlar va yirik oilali xonadonlar uchun ayni muddao qilgan. Sovet davri oshxonalarida ham moshkichiri maktab va talabalar oshxonalarida keng tarqalgan, chunki u arzon, tez pishadigan va ko‘pchilikni to‘yintiradigan ovqat hisoblangan. Bugungi kunda moshkichiri uy oshxonalarida, milliy restoranlarda va hatto sog‘lom ovqatlanish menyularida ham o‘z o‘rniga ega bo‘lib qolmoqda.

Moshkichirining foydali jihatlari
Moshkichiri tarkibidagi asosiy komponent — mosh (Vigna radiata) biologik faol moddalarga boy bo‘lgan dukkakli o‘simlik bo‘lib, uning tarkibida yuqori sifatli o‘simlik oqsillari, B guruh vitaminlari, foliy kislotasi, magniy, kaliy, rux, temir kabi mikroelementlar mavjud. Moshning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri — hazm jarayoniga engil tushishi va dukkaklilarga xos bo‘lgan ortiqcha gaz hosil bo‘lishini deyarli keltirib chiqarmasligidir. Shu bois moshkichiri gastroenterologik nuqtai nazardan ham yengil hazm bo‘ladigan, ayniqsa ovqat hazm qilish tizimi sezgir bo‘lgan odamlarga mos taom sifatida baholanadi.
Moshda mavjud antioksidantlar (flavonoidlar, fenolik kislotalar) erkin radikallarni neytrallash orqali yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirishga ko‘maklashadi. Moshning glisemik indeksi past bo‘lgani sababli u qondagi glyukoza darajasini keskin oshirmaydi, bu esa qandli diabetning 2-turi uchun qulay bo‘lgan parhezlarda mosh mahsulotlaridan foydalanishni tavsiya etuvchi ilmiy nuqtai nazarni mustahkamlaydi. Guruch bilan birga iste’mol qilinganda esa foydali uglevodlar organizmga asta-sekin so‘rilib, barqaror energiya beradi. Taomda ishlatiladigan sabzavotlar: sabzi, kartoshka va piyoz undagi kletchatka miqdorini oshiradi, bu esa ichak peristaltikasini yaxshilaydi, toksinlarning chiqarilishiga yordam beradi va umumiy metabolik jarayonlarni barqarorlashtiradi.
Agar moshkichiriga go‘sht qo‘shib pishirilsa, hayvon oqsili taomning ozuqaviy qiymatini yanada oshiradi. Aminokislotalarning to‘liq spektri ta’minlanishi natijasida organizm to‘qimalarning tiklanish jarayonlarini samaraliroq bajaradi, immun tizimi mustahkamlanadi. Shuningdek, go‘shtdagi gem temiri anemiyaning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Vegetar variantida esa o‘simlik oqsillari bilan boyitilgan, yog‘i kam, yengil hazm bo‘ladigan parhezbop taom hosil bo‘ladi. Moshkichirining issiq holatda iste’mol qilinishi nafas yo‘llaridagi qon aylanishini yaxshilaydi, organizmning sovuqka chidamliligini oshiradi, bu esa qish mavsumida parhez nuqtayi nazaridan uni samarali taomga aylantiradi.

Tayyorlanish usuli
Moshkichiri tayyorlash uchun avvalo masalliqlar tanlanadi: taxminan 300 gramm mol yoki qo‘y go‘shti, 200 gramm sabzi, 2 ta o‘rtacha piyoz, 300 gramm kartoshka, 250 gramm mosh, 200 gramm guruch, 200 millilitr o‘simlik yog‘i va ta’bga ko‘ra ziravorlar (zira, murch, tuz, kashnich urug‘i). Tayyorlash jarayoni yog‘da go‘shtni qovurishdan boshlanadi: qozon qizdirilib, yog‘ solingach, mayda bo‘laklarga bo‘lingan go‘sht quyuq rangga kirguncha qovuriladi. Shundan so‘ng yarim halqa qilib to‘g‘ralgan piyoz qo‘shiladi va u shaffof tus olguncha qovurish davom ettiriladi. Keyin sabzi somoncha shaklida, kartoshka esa mayda kubiklarda to‘g‘ralib qo‘shiladi. Sabzavotlarning engil qovurilishi taomga shirin ta’m va yumshoq tuzilish beradi.
Qovurilgan masalliqlarga qaynoq suv quyilib, 10–15 daqiqa past olovda pishiriladi. Mosh avval yaxshilab yuviladi va o‘simlik qobig‘ining qoldiqlari tozalangach qozonga qo‘shiladi. Moshning pishish bosqichi taomning sifatini belgilaydigan eng muhim jarayonlardan biri sanaladi: u butkul yorilib ketmasligi, lekin yetarlicha yumshoq bo‘lishi kerak. Mosh deyarli pishgach, avvaldan yuvib suvdan ajratilgan guruch solinadi. Bu bosqichda qozonning qopqog‘i yopiladi va taom past olovda asta pishiriladi. Guruch suvni to‘liq shimib olguncha qaynatiladi, agar konsistensiya qurib ketsa, oz miqdorda qaynoq suv qo‘shish mumkin. Taom pishayotgan jarayonda pastki qatlamning kuyib qolmasligi uchun vaqti-vaqti bilan aralashtirish tavsiya etiladi. Tayyor bo‘lgach, taomning ustiga qovurilgan piyoz, tug‘ralgan ko‘kat yoki suzma qo‘shib tortish mumkin. Ba’zi hududlarda pomidorli qovurma, ayrim joylarda esa qo‘shimcha ziravorlar bilan boyitilgan versiyalar qo‘llanadi.

Moshkichirining tayyorlanish jarayoni:

Manbalar:

1. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tiliing etimologik lug‘ati. 3-jild . – Toshkent, 2003, 142-bet.

2. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. – Toshkent, 2000.

3. Mahmudov K. O‘zbek taomlari. – Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 1977, 169-bet.