Do‘ppi – o‘zbek xalqining an’anaviy milliy bosh kiyimi bo‘lib, qalpoq turkumiga kiruvchi yengil bosh kiyim hisoblanadi. U nafaqat kiyim, balki xalq amaliy san’ati, kashtachilik an’analari va etnik o‘ziga xoslikning muhim ramzi sifatida qaraladi. Markaziy Osiyo hududida keng tarqalgan bu bosh kiyim shakl, naqsh, rang va tikuv texnikasiga ko‘ra hududiy maktablarga ajraladi. “Do‘ppi” so‘zining kelib chiqishi turkiy tillardagi “tupe”, “tube” – ya’ni “tepa”, “cho‘qqi” ma’nolarini bildiruvchi leksemalar bilan bog‘lanadi. Etnografik manbalarda “tuppi”, “tubeteyka” kabi variantlar ham qayd etiladi. Terminologik jihatdan do‘ppi – qalpoq turkumidagi yengil bosh kiyim bo‘lib, kuloh, araqchin va tusdo‘ppi kabi shakllarga bo‘linadi. Do‘ppidagi naqshlar estetik bezakdan tashqari ma’naviy mazmunga ham ega. Gul, meva va qush tasvirlari hayotiylik, baraka va go‘zallik timsoli hisoblanadi. Masalan:
bodom – baraka va himoya ramzi,
qalampir – yomon ko‘zdan asrovchi timsol,
anor – serhosillik va davomiylik belgisi.
Naqshlarning joylashuvi ham qat’iy kompozitsiyaga bo‘ysunadi: tepa qism markaziy ramzni, yon gardish esa takroriy ornamentni ifodalaydi.

Tarixi
Do‘ppining kelib chiqishi qadimgi Movarounnahr madaniy qatlamlariga borib taqaladi. Sharq miniatyuralari, Panjikent devoriy tasvirlari va arxeologik topilmalar XV–XVI asrlarga oid bosh kiyim shakllarining mavjudligini ko‘rsatadi. Qadimda do‘ppi boshni nafaqat himoya qiluvchi kiyim, balki ramziy himoya vositasi sifatida ham qabul qilingan. Ayrim tadqiqotchilar qalampirmunchoq yoki bodom naqshlarini yomon ko‘zdan asrovchi timsol sifatida talqin qiladi. XX asrga kelib do‘ppi shakllari yanada standartlashib, hududiy maktablari shakllandi. Ayniqsa Farg‘ona vodiysi, Buxoro, Toshkent va Samarqand markazlari muhim hunarmandchilik o‘choqlariga aylandi.

Do‘ppi uzoq vaqt davomida kundalik kiyim bilan bir qatorda marosimiy ahamiyat ham kasb etgan. Ayrim hududlarda erkaklarning yalangbosh yurishi odobga zid hisoblangan. Do‘ppi ibodat paytida, sayl va bayramlarda, hatto uyqu vaqtida ham kiyilganligi haqida etnografik ma’lumotlar mavjud. To‘y marosimlarida do‘ppi ramziy buyum sifatida ishlatilgan. Ba’zan kuyov marosimda qatnasha olmagan holatlarda uning do‘ppisi ramziy o‘rinbosar vazifasini bajargan. Bosh kiyimga qarab insonning yoshini, hududiy kelib chiqishini va ijtimoiy maqomini aniqlash mumkin bo‘lgan.

XXI asrda do‘ppi milliy millat ramzi sifatida qayta qadrlanmoqda. Turizm rivoji va milliy moda tendensiyalari do‘ppining yangi talqinlarini yuzaga keltirdi. Dizaynerlar an’anaviy naqshlarni zamonaviy kiyim uslublari bilan uyg‘unlashtirib, yangi kolleksiyalar yaratmoqda. Muzeylar va ko‘rgazmalar orqali tarixiy do‘ppilar kolleksiyalari keng jamoatchilikka namoyish etilmoqda. Hunarmandlar uyushmalari tomonidan tashkil etilgan festival va ko‘rgazmalar milliy bosh kiyim san’atining rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ishlab chiqarish jarayoniga zamonaviy texnologiyalar kirib kelgan bo‘lsa-da, qo‘l mehnati asosidagi kashtachilik an’analari hanuz qadrlanadi.

Do‘ppi tikish texnologiyasi
Do‘ppi tayyorlash jarayoni murakkab hunarmandchilik bosqichlarini o‘z ichiga oladi. An’anaviy usulda do‘ppi uch asosiy qismdan – tepa, gardish (kizak) va jiyakdan iborat bo‘lib, har bir qism alohida bichilib, keyinchalik birlashtiriladi. Kashtalashdan avval naqsh andozalari qog‘ozga chizilib olinadi va matoga ko‘chiriladi. Bichish jarayonida gardish odatda to‘rt bo‘lakka ajratiladi. O‘lchamlar hududiy an’analarga qarab o‘zgaradi, biroq ko‘pincha gardish uzunligi 56–60 sm, eni 7–8 sm atrofida bo‘ladi. Tepa qismi esa kvadrat yoki aylana shaklda kesiladi. Kashta tikishda bir nechta chok uslublari qo‘llanadi:
• sanama chok – naqsh elementlarini sanab tikish,
• chizma usuli – oldindan chizilgan ornament bo‘yicha kashta tushirish,
• piltado‘zi – gardish va tepa orasiga pilta qo‘yib hajm berish,
• bosma va yo‘rma choklar – rangli bezak hosil qilish.
Kashtalash tugagach, tepa qismga qog‘oz yoki paxta pilta joylashtirilib, astar bilan biriktiriladi. Keyin gardish bilan tepa birlashtirilib, jiyak tikiladi. Bu bosqich do‘ppining yakuniy shaklini hosil qiladi.
An’anaviy hunarmandchilikda ipak iplar keng qo‘llanadi. Masalan, iroqi nusxa do‘ppilarini bezash uchun yuzlab gramm rangli ipak sarflanishi mumkin, bu esa do‘ppining naqadar mehnat talab qilishini ko‘rsatadi.

Do‘ppi turlari
Do‘ppi jins va yoshga qarab turlicha shakllangan. Erkaklar do‘ppilari odatda soddaroq ranglar – qora, yashil yoki to‘q ranglarda tikilgan. Naqshlar ko‘proq geometrik yoki ramziy belgilar asosida bo‘lgan. Ayollar do‘ppilarida esa rang-barang kashta ustuvor bo‘lib, gul, meva va qush tasvirlari keng qo‘llanadi. Atirgul, chinnigul, lola, anor yoki gilos kabi naqshlar estetik bezak bilan birga ramziy ma’noga ham ega. Qiz bolalar uchun tikilgan do‘ppilar gardishli va yumaloq shaklda bo‘lib, baxmal matoga tikilgan kashtalar bilan ajralib turadi. Ba’zan munchoq yoki marjonlar bilan bezatilgan variantlar ham uchraydi.
Shakliga ko‘ra do‘ppining quyidagi turlari bor:
Kuloh – konussimon qalpoq turidagi bosh kiyim. Tarixan darveshlar va sufiylar kiygan. Uchburchak mato bo‘laklaridan tikilib, tepasi uchli shaklda bo‘ladi. Hozirgi davrda kam uchraydi, ammo tarixiy shakl sifatida muhim.
Araqchin – sharsimon yoki yarim shar shaklida bo‘ladigan do‘ppi turi. Odatda keksalar kiygan. Toshkent an’analarida araqchinlar bosma, iroqi yoki chakmato‘r choklar bilan bezatilgan.
Tusdo‘ppi – yassi yuzali, eng keng tarqalgan shakl. Chust do‘ppisi ham aynan shu turga kiradi. U to‘rt qirrali ko‘rinishi va yassi tepasi bilan ajralib turadi.

Hududiy do‘ppi maktablari
Do‘ppi tikish an’anasi ustoz-shogird tizimi orqali avloddan avlodga o‘tib kelgan. Hunarmand ayollar kashta tikish jarayonida naqsh kompozitsiyasini mustaqil yaratib, har bir buyumni individual san’at asariga aylantirgan. Hunarmandchilik markazlarida iroqi, zardo‘zi yoki chakmato‘r kabi texnikalar rivojlanib, hududiy maktablarning shakllanishiga sabab bo‘lgan. Bugungi kunda ham ko‘plab do‘ppido‘zlar an’anaviy uslublarni saqlab qolgan holda yangi naqsh motivlarini yaratmoqda.

Farg‘ona vodiysi: Chust va Marg‘ilon maktabi

Farg‘ona vodiysi o‘zbek do‘ppichiligining eng yirik markazlaridan biridir. Bu hududda ishlab chiqilgan chust do‘ppisi qora satin matoga oq ipak bilan tikilgan qalampir yoki bodom naqshlari bilan mashhur. Ushbu naqshlar himoya ramzi sifatida talqin qilinadi. Chust do‘ppisi shaklan yassi, to‘rt qirrali bo‘lib, tepasi bo‘rtib chiqadigan yarim shar ko‘rinishiga ega. Unda sakkizdan ortiq chok texnikasi qo‘llanadi. Marg‘ilon maktabida esa iroqi nusxa keng tarqalgan. Bu turdagi do‘ppilarda gul kompozitsiyalari tepa va yon qismda alohida joylashtiriladi. XIX–XX asr boshlarida iroqi naqshlarining yuzdan ortiq variantlari mavjud bo‘lgan.

Toshkent do‘ppilari

Toshkent uslubidagi erkaklar do‘ppilari ko‘pincha konussimon yoki sharsimon shaklda bo‘lgan. Ular yashil satin yoki bo‘z matolardan tikilib, enli jiyak bilan bezatilgan. Naqshlar tepa qismida to‘rt tomonga simmetrik joylashtirilgan. Toshkent ayollar do‘ppilarida iroqi, chorgul, chamanda gul kabi bezak variantlari keng tarqalgan.

Samarqand va Urgut maktabi

Samarqandning urgut do‘ppilari gumbazsimon shakli bilan ajralib turadi. Qora satin matoga tikilgan, tepasi baland bo‘lib, keng gardish bilan ishlanadi. XX asr boshlarida dumaloq, piltado‘zi texnikasida tikilgan variantlar ayollar orasida keng yoyilgan. Urgut maktabida ranglar uyg‘unligi va geometrik kompozitsiya ustuvor hisoblangan.

Buxoro maktabi

Buxoro uslubidagi do‘ppilar zardo‘zi kashtachiligi bilan mashhur. Oltin iplar bilan bezatilgan bu qalpoq turidagi bosh kiyimlar saroy va marosim kiyimi sifatida qadrlangan. Ayollar zardo‘ppilari murakkab naqsh kompozitsiyalari bilan ajralib turadi va o‘zbek zardo‘zlik maktabining yorqin namunasi hisoblanadi.

Voha maktabi

Qashqadaryoda iroqi nusxa do‘ppilar keng tarqalgan bo‘lib, sanama va bosma chok usullari qo‘llanadi. Piltado‘zi yoki to‘ldirma deb ataluvchi variantlar ham mavjud. Bu hududda naqshlar ko‘pincha mayda geometrik elementlardan tashkil topadi. Surxondaryoda pulakcha, tangacha va munchoqli do‘ppilar keng tarqalgan. Bu turdagi bezaklar bosh kiyimga yorqinlik beradi va marosimiy maqsadlarda ishlatilgan.

Manbalar:

1. Foziliy M. Do‘ppi kosmogoniyasi yoki bodom tasviri emas. T.: San’at. 2005.

2. Haydarov Z.U. Nomoddiy madaniy meros. Namangan. 2014. 151-152 b.

3. Kamoliddin Sh. O‘zbek do‘ppisi tarixidan. Moziydan sado. Toshkent.: 2017. №3.

4. Mamasoliyeva Sh. Xalq hunarmandchiligi. (O‘quv qo‘llanma). Samarqand. 2021.149-154 b.

5. Sodiqova N, G‘aybullayeva Y. O‘zbek milliy bosh kiyimlari XIX-XX asrlar. Toshkent. 2014.

6. G‘aybullayeva Y. Do‘pillar tarixidan. T.: Moziydan sado. 2010.