UNESCO OBYEKTLARI BO‘YICHA SOLISHTIRMA TAHLIL

Asrash - bu madaniy meros obyektidagi o'zgarishlarni saqlab qolish va boshqarish, uning ahamiyatini saqlab qolish va kerak bo'lganda ta’mirlash jarayoni.

Ba'zi qonunchilik talablari "asrash"-ga tegishli. Qonunlarda buni "zarardan saqlash" deb talqin qilish kerak, deb hisoblaydilar - bu shunchaki moddiy obyektni emas, balki uning ahamiyatiga zarar etkazishddan saqlashdir. By ob'ektlarni konservatsiya qilish, yani mutlaq jismoniy saqlanishga yaqinlashishi mumkin, ammo bunday holatlar juda kam uchraydi. Bizning meros ob'ektlarimizning aksariyati o'z ahamiyatini yo'qotmasdan, ma'lum darajada moslashishga yoki qayta ishlashga qodir. 

Ushbu maqola maqsadi mamlakatimizning shahar va viloyatlarida o'lib borilayotgan merosini asrash va saqlashga bo'lgan ehtiyoj haqida bilim berish va odamlarni madaniy merosini asrashga o'rgatishdir. Turli davrlarning meros hududlari yuzlab yillar oldin odamlar tomonidan qoldirilgan qadam va belgilarga o'xshaydi. Bunday belgini yo'qotish odamlarning yo'llarini yo'qotishiga olib kelishi mumkin. Bu odamlarni, ularning turmush tarzini va bugungi madaniyatni belgilaydigan narsadir. Madaniy merosga oid tarixiy qoldiqlardan eng ahamiyatligisi arxitektura, tasviriy  va amaliy san’at, shuningdek texnologiyalar va texnik yutuqlar hisoblanadi. Shahar yoki tarixiy shaharlarning madaniy meros obyektlarining aksariyatidan moslashuvchan foydalanishga yaroqlidir va ular shahar iqtisodiyotining yuksalishiga hissa qo'sha oladi. Shu bilan birga, etiborsizlik tufayli ko'plab tarixiy shahar tuzilmalari o'z ahamiyatini, jozibasini yo'qotib, foydali bo'lishni to'xtatgan. Bunday tuzilmalar qayta tiklanishi va qayta ishlatilishi kerak. Ko'pgina binolar qurilganda bir maqsadga xizmat qilish uchun mo'ljallangan va maqsad mazmunli bo'lmaganda boshqasiga moslashishi mumkin. "Saqlash, asrash, qayta foydalanish" meros dunyosi va odamlar uchun shior bo'lishiga harakat qilishi lozim.

Maqsaddan kelib chiqadigan vazifalar:

• Butunjahon Madaniy Meros ro’yxatiga kiritlgan meros ob'ektlari va inshootlarini asrashning asosiy tushunchalarini o'rganish.

• Asrash, restavratsiya va konservatsiya qilish o'rtasidagi farqni tushunish.

• Muayyan strukturani tiklash va qayta ishlatish usullarini o'rganish.

• Turli misollar yordamida tarixiy meros, madaniy meros va shahar merosi o'rtasidagi farqni tushunish.

• Mulohaza va asoslash bilan birga meros hududlarini asrash bo'yicha qoidalar va qonunlarni tushunish.

• O’tmish tuzilmalarini asrash uchun turli xil materiallar va turli xil texnikalarni o'rganish.

• Ko'p asrlik turli xil materiallar bilan birga yangi ta’mirlash texnikasini o'rganish va ularning qo'llanilishi va zamonaviy madaniy obyektlarga ta'sirini tushunish.

• Meros obyektlarini baholash tizimiga rioya qilish va uning meros ob'ektlarini saqlash sohasida yuzaga keladigan farqini o'rganish.

• Meros obyektlaridan qayta foydalanish imkoniyatlarini o'rganish va uning sifati, tarixi va mazmunini buzmasdan uning funksionalligini o'zgartirish.

• Mavjud obyektni o'rganish va undan qayta foydalanishni o'rganish.

• Shahar merosi kontseptsiyasini tushunish va uning qoidalarini va ularning boshqalardan qanday farq qilishini o'rganish.

• Meros strukturasining YUNESKO standartlari asosida o'rganish.

• ICOMOS (inglizcha - International Consul of Monuments and Sites),   tashkiloti, O’zbekiston Respublikasi Madaniyat va Turizm vazirligi, shuningdek mahalliy davlat organlari va keng jamoatchilikning meros tuzilmasini asrash va foydalanish jarayonida faoliyatini o'rganish.

• Madaniy meros ob'ektlarini asrash va qayta foydalanish zarurligi to'g'risida xabardorlikni keng ommaga tarqatish, bunga meros qiymatini aniqlash bilan bog'liq masalalarni tadqiq etish.

Umum Jahon Merosi obyektlari

Dunyoning 167 davlatida 1073 ta Umum Jahon Merosi ob'ektlari mavjud. Ulardan 832 tasi madaniy, 206 tasi tabiiy va 35 tasi aralash ob'ektlardir. Butun dunyoda YUNESKO tomonidan mas’ul qo'mita rahbarligida, ICOMOS va boshqa tashkilotlar tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan yana ko'p obyektlar qabul qilinishi mumkin. Ushbu ob'ektlarning ahamiyati haqida xabardorlikni oshirish, shuningdek, ushbu obyektlarni asrash usullari va muhofazalash usullarini chuqur o'rganish, ushbu tuzilmalarni tezroq va samarali saqlashga yordam beradi. Shu bilan birga, madaniy meros o'z ahamiyatiga ega va mulohazaga loyiq soha bo'lsa-da, loyihalar, zamonaviy echimlar, aralashuvlar va boshqalar yordamida merosni asrash va muhofazalash ham juda bahsli, ammo qadrli hisoblanadi.

   ICOMOS (inglizcha - International Consul of Monuments and Sites), yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar boʻyicha xalqaro kengash bo’lib, YUNESKO (inglizcha - Yunayted Naishns Edukashional end Sayentifik Organizayshn) bilan bogʻlangan global nodavlat tashkilotdir. Uning vazifasi madaniy meros yodgorliklarini, arxitektura majmualari va ob'ektlarini saqlash, muhofaza qilish, ulardan foydalanish va yaxshilashga ko'maklashishdan iborat. U ta'limotni ishlab chiqishda va g'oyalarning rivojlanishi va tarqalishida ishtirok etadi va targ'ibot ishlarini olib boradi. ICOMOS – YUNESKO-ning Butunjahon merosi konventsiyasini amalga oshirish bo'yicha Butunjahon merosi qo'mitasining maslahat organi hisoblanadi. Shunday qilib, u umumjahon madaniy merosi nominatsiyalarini ko'rib chiqadi va ob'ektlarning konservatsiya holatini ta'minlaydi.

Uning 1965 yilda yaratilishi 20-asr boshlarida boshlangan harakat natijasi bo’lib va 1964 yilda Venetsiya Xartiyasining qabul qilinishi bilan amalga oshirilgan me'morlar, tarixchilar va xalqaro ekspertlar o'rtasidagi dastlabki munosabatlarning mantiqiy natijasi bo’lib, ko'plab tadqiqotlar, konferentsiyalar, simpoziumlar va muhokamalar tashkilotchisidir. Milliy qo'mitalar va Xalqaro ilmiy qo'mitalar tomonidan ICOMOS asta-sekin merosning falsafiy va doktrinal asosini xalqaro darajaga ko’tardi.

Binobarin, YUNESKO yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar bo‘yicha xalqaro kengash - ICOMOS yordamida madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konventsiya loyihasini tayyorlash tashabbusi bilan chiqdi. Madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilishni bog'lash g’oyasini rivojlantirilishi natijasida Madaniy obidalarni tabiatni muhofaza qilish bilan uyg'unlashtirish g'oyasi Amerika Qo'shma Shtatlaridan keldi. 1965 yilda Washingtonda bo'lib o'tgan Oq uy konferentsiyasida "butun dunyo fuqarolarining buguni va kelajagi uchun dunyoning ajoyib tabiiy va manzarali hududlari va tarixiy obidalarini" himoya qilish bo'yicha xalqaro hamkorlikni rag'batlantiradigan "Umumjahon merosi ro’yxatini" yaratishga da’vat qilindi. 1968 yilda Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) o'z a'zolari uchun shunga o'xshash takliflarni ishlab chiqdi. Bu takliflar Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1972 yilda Stokgolmda bo'lib o'tgan inson muhiti bo'yicha konferentsiyasiga taqdim etilgan edi. 

Buning natijasida, barcha manfaatdor tomonlar tomonidan yagona qaror kelishib olindi. 1972-yil 16-noyabrda YUNESKO-ning Bosh konferensiyasi tomonidan Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi konventsiya qabul qilindi. Xuddi shu Bosh konferentsiya 1972 yil 16 noyabrda Madaniy va tabiiy merosni milliy darajada muhofaza qilish bo'yicha tavsiyanomani qabul qildi. Konventsiya merosni ham madaniy, ham tabiiy deb hisoblagan holda, odamlarning tabiat bilan o'zaro munosabati va ikkalasi o'rtasidagi muvozanatni saqlashning asosiy zarurligini eslatib turadi.

Konventsiya nimani o'z ichiga oladi? Umum Jahon merosi ro'yxatiga kiritish uchun ko'rib chiqilishi mumkin bo'lgan tabiiy yoki madaniy ob'ektlar turini belgilaydi. Konventsiya ishtirokchi-davlatlarning potentsial ob'ektlarni aniqlash bo'yicha majburiyatlarini va ularni himoya qilish va saqlashdagi rolini belgilaydi. Konventsiyani imzolash orqali har bir davlat nafaqat o'z hududida joylashgan Jahon merosi ob'ektlarini, balki milliy merosini ham himoya qilishga va'da beradi. Ishtirokchi-davlatlar madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilishni mintaqaviy rejalashtirish dasturlariga integratsiya qilishlari, o'z ob'ektlarida xodimlar va xizmatlarni tashkil etishlari, tabiatni muhofaza qilish bo'yicha ilmiy va texnik tadqiqotlar olib borishlari va ushbu merosga kunlik funktsiyani beradigan choralarni ko'rishlari tavsiya etiladi. 

Konventsiyada Jahon merosi jamg'armasidan qanday foydalanish va boshqarish, shuningdek qanday shartlarda xalqaro moliyaviy yordam ko'rsatilishi mumkinligi tushuntiriladi. Konventsiya ishtirokchi-davlatlarning Umumjahon merosi qo'mitasiga o'zlarining Umumjahon merosi ob'ektlarining saqlanish holati to'g'risida muntazam ravishda hisobot berish majburiyatini belgilaydi. Ushbu hisobotlar Qo'mita faoliyati uchun juda muhimdir, chunki ular hududlar sharoitlarini baholash, muayyan dastur ehtiyojlari bo'yicha qaror qabul qilish va takroriy muammolarni hal qilish imkonini beradi. Shuningdek, u ishtirokchi-davlatlarni jamoatchilikining Jahon merosi ob'ektlariga bo'lgan hurmatini kuchaytirishga, ta'lim va axborot dasturlari orqali ularni himoya qilishni kuchaytirishga undaydi. 

Merosni himoya qilish bo'yicha xalqaro harakatni yaratish g'oyasi Birinchi jahon urushidan keyin paydo bo'lishiga qaramasdan, faqatgina 1972 yili Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish to'g'risidagi konventsiya ikki alohida harakatning birlashuvidan kelib chiqdi: birinchisida e'tibor madaniy ob'ektlarni saqlashga qaratilgan bo’lsa, ikkinchisi tabiatni muhofaza qilish bilan bog'liqdir.

ICOMOS-da butun dunyodan jamlangan turli va bir-birini to'ldiruvchi professional ma'lumotlarga ega tadqiqotchilar, olimlar, meros bo'yicha huquqshunoslar, iqtisodchilar, muhandislar, hunarmandlar, mutaxassislar, akademiklar, xususiy maslahatchilar, saylangan amaldorlar, davlat vakillari va boshqalar o'z g'oyalari va tajribalarini bir joyga jamlaydilar. Ular o’z ishlarida kollegiallik ruhi va ularning madaniy va diniy farqlarini hurmat qilishga asoslanadi. 

XOLISLIK

Nodavlat Notijorat Tashkilot sifatida ICOMOS Butunjahon merosi konventsiyasining uchta maslahat organidan biri hisoblanadi. Butunjahon merosi qoʻmitasiga baholashlarni taqdim etish uchun u oʻz tajribalari va faoliyati uchun tanlangan, mustaqil ravishda va axloqiy qoidalarga muvofiq texnik ekspertizalarini taklif qiluvchi ekspertlar tarmogʻiga tayanadi. Mamlakatlar o'rtasidagi almashuv, Shimol va Janub muloqoti, birdamlik ICOMOS va YuNESKO missiyasi bilan bog'liq bo'lgan har qanday tashkilot singari, xalqlar va madaniyatlarni bog'lashga harakat qiladi. Shu maqsaddaViktoriya sharsharasi jamg'armasi 2003 yilda qashshoq mamlakatlardan kelgan a'zolarning harakatchanligini osonlashtirish uchun yaratilgan. Bundan tashqari, yirik tabiiy ofatlar paytida ICOMOS merosni (Gaiti, Xitoy, Eron va boshqa davlatlarda) saqlash va tiklash bo'yicha favqulodda choralarni ishlab chiqishda mutaxassislar va xodimlarni tayyorlaydi. 

Tashkilotning yana bir asosiy vazifasi ta’lim va yoshlarni jalb qilish hisoblanadi. ICOMOS missiyasi meros haqida xabardorlikni oshirishdir. U o'quv tadbirlarida ishtirok etadi va o'z muammolari va harakatlariga yosh tadqiqotchilar va mutaxassislarni jalb qiladi. Raymond Lemaire Xalqaro Jamg'armasi yosh nomzodlarga ta'limni yakunlash yoki kasbiy tajribalarini qo'shish uchun stipendiyalar beradi. 

Jahon merosi kontseptsiyasining paydo bo'lishidan ICOMOS yaratilishigacha, yani 19-asrning oxirigacha madaniy meros faqat milliy ahamiyatga molik masala boʻlib kelgan va Yevropadagi tarixiy obyektlarni muhofaza qilishga oid qonunlarning aksariyati oʻsha davrga toʻgʻri keladi. Har bir mamlakatda son-sanoqsiz uyushmalar mavjud bo'lgan, ammo ularning ko'lami hech qachon milliy chegaralardan tashqariga chiqmagan. Madaniy baynalmillatchilik, bugungi kunda biz bilganimizdek, Birinchi jahon urushining, Millatlar Ligasining, eng muhimi, Ikkinchi Jahon urushining, Birlashgan Millatlar Tashkilotining va YuNESKO-ning tashkil etilishining natijasi edi. 

Tarixiy binolarni tiklash bo'yicha tashkil etilgan Afina konferentsiyasi (1931) va zamonaviy arxitektura bo'yicha xalqaro kongresslarning to'rtinchi assambleyasida Le Korbusier tomonidan ishlab chiqilgan (1933) va 1941 yilda Parijda anonym ravishda nashr etilgan Afina Xartiyasi, ikkalasi ham g‘oyalar evolyutsiyasidagi asosiy qadamni ifodalaydi, chunki ular butun dunyo bo‘ylab mutaxassislar orasida o‘sib borayotgan ongni aks ettirdi va tarixda birinchi marta xalqaro meros tushunchasini kiritdi. 

ICOM (International Consul of Muzeums) nomli tashkiot allaqachon mavjud bo'lgan muzeyshunoslar uyushmasidan mustaqil ravishda konservatsiya va restavratsiya bo'yicha mutaxassislar uyushmasini yaratish zaruratidan kelib chiqqan. 1957 yilda Parijda arxitektorlar va tarixiy binolar mutaxassislarining birinchi kongressi tarixiy binolarni muhofaza qilish bo'yicha markaziy tashkilotga ega bo'lmagan mamlakatlarga bunday tashkilotni tashkil qilishni va YUNESKO nomidan barcha a'zo davlatlarga Rimda joylashgan Madaniy boyliklarni saqlash va tiklashni o'rganish xalqaro markaziga (ICCROM) qo'shildi. 

1964 yilda Venetsiyada (Italiya) bo'lib o'tgan arxitektorlar va tarixiy binolar mutaxassislarining Ikkinchi Kongressi 13-ta rezolyutsiyani qabul qildi: birinchisi - "Venetsiya Xartiyasi" nomi bilan mashhur bo'lgan Xalqaro tiklash xartiyasi bo’lsa, ikkinchisi esa YUNESKO tomonidan ilgari surilgan yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar bo'yicha xalqaro kengash (ICOMOS). Heritage at Risk (Xavf ostidagi meros) dasturi ICOMOS aʼzolari tomonidan 1999-yilda Meksikada boʻlib oʻtgan Bosh Assambleyada maʼqullangan. Ushbu hujjatlarning maqsadi xavf ostida qolgan meros obʼyektlari, yodgorliklari va hududlarini aniqlash, namunaviy amaliy tadqiqotlar va tendentsiyalarni taqdim etish hamda individual yoki global muammolarni hal qilish boʻyicha takliflar bilan oʻrtoqlashishdan iborat. Madaniy merosimizga tahdidlar bo’yicha har yili barcha ICOMOS Milliy qo'mitalari, Xalqaro Ilmiy Qo'mitalar va ICOMOS-ning butun dunyo bo'ylab professional tarmog'iga o'z mamlakatlari yoki ekspertiza sohasidagi xatarlarni, shu jumladan amaliy tadqiqotlarni tavsiflovchi qisqa hisobotlarni taqdim etish uchun taklif qilinadi.

150 dan ortiq mamlakatlarda 1100 dan ortiq insoniyatning eng katta tabiiy va madaniy boyliklarini ifodalovchi ob'ektlar ro'yxatga olinganligi sababli, Jahon merosi ro'yxatining muvaffaqiyati uning asoschilarining dastlabki maqsadlaridan ancha yuqoriroqdir. Konventsiya qayd etilgan joylardan tashqari, merosga xizmat qilish va uning himoyasini kuchaytirish uchun favqulodda kuchli vosita ekanligini isbotladi. Madaniy merosni saqlashga bag'ishlangan asosiy xalqaro tashkilot sifatida ICOMOS boshidanoq Butunjahon meros qo'mitasining maslahatchi tashkiloti sifatida belgilangan. Ushbu ikki tomonlama maqomda butun dunyo bo'ylab qo'mitalar va a'zolarning tajribasi, ko'nikmalari va majburiyatlarini milliy va xalqaro darajada - Umumjahon merosi konventsiyasi 50 yil davomida taqdim etib kelmoqda. 

ICOMOS madaniy meros ob'ektlarini saqlash va himoya qilish uchun ishlaydi. Bu me'moriy va arxeologik merosni saqlashda nazariya, metodologiya va ilmiy texnikani qo'llashni rag'batlantirishga bag'ishlangan yagona umumjahon nodavlat tashkilotdir .

ICOMOS - bu o'z a'zolarining fanlararo almashinuvidan foydalanadigan ekspertlar tarmog'i bo'lib, ular orasida arxitektorlar, tarixchilar, arxeologlar, san'atshunoslar, geograflar, antropologlar, muhandislar va shaharsozlar mavjud. ICOMOS a'zolari madaniy meros ob'ektlarining har bir turi: binolar, tarixiy shaharlar, madaniy landshaftlar va arxeologik ob'ektlar uchun merosni, standartlarni va texnikani saqlashni yaxshilashga hissa qo'shadilar.

ICOMOS faktlari va raqamlari (2020 yil dekabr):

151 mamlakatda 10 489 yakka tartibdagi a'zolar;

248 ta institutsional (tashkilot ko’rinishidagi) a'zolar;

104 milliy Qo'mitalar;

30 Xalqaro Ilmiy Qo'mitalar.

ICOMOS, yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar boʻyicha xalqaro kengash, YUNESKO bilan bogʻlangan global nodavlat tashkilotdir. Uning vazifasi yodgorliklarni, arxitektura majmualari va ob'ektlarini saqlash, muhofaza qilish, ulardan foydalanish va yaxshilashga ko'maklashishdan iborat. U ta'limotni ishlab chiqishda va g'oyalarning rivojlanishi va tarqalishida ishtirok etadi va targ'ibot ishlarini olib boradi. ICOMOS - YUNESKOning Butunjahon merosi konventsiyasini amalga oshirish bo'yicha Butunjahon merosi qo'mitasining maslahat organi. Shunday qilib, u madaniy jahon merosi nominatsiyalarini ko'rib chiqadi va ob'ektlarning konservatsiya holatini ta'minlaydi.

Uning 1965 yilda yaratilishi 20-asr boshlarida boshlangan va 1964 yilda Venetsiya Xartiyasining qabul qilinishi bilan amalga oshirilgan me'morlar, madaniyatshunoslar, tarixchilar va xalqaro ekspertlar o'rtasidagi dastlabki mihokamalarning mantiqiy natijasidir. Ko'plab tadqiqotlar, konferentsiyalar, simpoziumlar va fikr almashuvlar natijasida Milliy qo'mitalar va Xalqaro ilmiy qo'mitalar tomonidan ICOMOS asta-sekin merosning falsafiy va doktrinal asosini xalqaro darajada bunyod etdi.

Umum Jahon Merosi ob'ektlarini hisobga olish metodologiyasi.

            YUNESKO ro'yxatini batafsil o'rganish kerak bo’ladi.

            ICOMOS tomonidan tuzilmani ro'yxatga olish va tasniflash mezonlarini tadqiq qilish va eslatib o'tish kerak.

            Konservatsiyalash, asrash, tiklash va moslashtirilgan qayta foydalanish misollarini o'z ichiga olgan amaliy tadqiqotlar orqali barchasi o'rtasidagi aniq farqni tushunish uchun keng ma’noda tavsiflash kerakligini anglash.

            Ma'lumot uchun ICOMOS va mahalliy hokumiyat organlari kabi Madaniy Meros Agentliklari qoidalari va qonunlarini eslatib o'tish kerakligi.

            Ta'mirlash, tiklash, konservatsiya qilish yoki saqlash zaruriyati uchun batafsil hujjatlarni o'rganish zarurligi.

            Madaniy meros tuzilmalarga boshqacha munosabatda bo'lish zarurligini asoslash uchun madaniy oqibatlar, hissiy bog'lanish va boshqa omillarni o'rganish kerakligi.

            Tarixiy meros va shahar merosi o'rtasidagi aniq farq va ularni qayta ishlash metodologiyasi qanday o'zgarishi mumkinligi o’rganiladi.